ماهیت فقهی و حقوقی اجاره به شرط تملیک
مقدمه
نیازهای اجتماعی و اقتصادی که هر روز برای جامعه به وجود می
آید، نیازمند راهکارها و مکانیزم جدیدی می باشد. با توجه به ویژگیی جامعه
اسلامی؛ این راهکارها باید از یک طرف دارای ویژگیهای معاملات ربوی نباشند و
از طرف دیگر پاسخگوی نیازهای جامعه در زمینه فعالیت های پویا و سالم
اقتصادی باشند تا از این طریق نیاز مردم را به انواع مختلف قراردادها و
عقود برآورده سازند. یکی از این راهکارها؛ قرارداد عقلایی و مورد نیاز
جامعه، قرار داد (عقد) اجاره به شرط تملیک است. هر چند این قرارداد یک عقدی
است جدید که بنا به مقتضای ضرورت جامعه به وجود آمده است اما می توان
ماهیت فقهی و حقوقی آن را از لابلای احکام سایر معاملات و شروط بدست آورد و
با تعمق در مدارک و منابع اسلامی اشکالات که ممکن است بر این قرارداد
مطرح شده و یا وارد گردد، دفع گردیده و پاسخ مقتضی داده شود.
واژگان کلیدی: اجاره به شرط تملیک/ بیع/ اجاره/ تملیک/ شرط ضمن العقد.
تعریف
قرارداد اجاره به شرط تملیک عبارت است از: " تهیه و واگذاری اموال منقول
و غیرمنقول توسط موجر (مالک، بانک) از طریق انعقاد قرارداد اجاره برای مدت
معین مشروط براینکه مستاجر در صورت عمل به شرایط مندرج در متن قرارداد،
مالک اموال منقول یا غیر منقول مورد اجاره در پایان مدت اجاره گردد". [1]
تعریف دکتر منذر کهف
اجاره به شرط تملیک همان اجاره معمولی است؛ با این ویژگی که هدف در این
نوع اجاره این است که مجموع اقساط اجرت عین مستأجره مساوی با قیمت و اجاره
آن عین در مدت معین شده باشد چه مجموع مال الاجاره و قیمت در پایان مدت
یکجا پرداخت شود و یا به صورت اقساطی. [2]
تعریف مجمع فقه اسلامی
اما در سؤال که بانک اسلامی از مجمع فقه اسلامی نموده است، مجمع مذکور
این گونه جواب داده است: این عقد همان عقد اجاره است که در ضمن آن شرط شده
است که موجر باید عین مستأجره را بعد از پرداخت تمام اقساط اجرت برای
مستأجر هبه نماید. [3]
تعریف اداره حقوقی قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران
اجاره به شرط تملیک از لحاظ قضایی عبارت است از شرط
بیع در ضمن عقد اجاره که با پرداخت تمام اقساط، مستأجر ( مشروط له) مالک
عین مستأجره بشود. [4]
اهمیت موضوع
اجاره به شرط تملیک یکی از صحنه های فعالیت اقتصادی بانکداری اسلامی در
تخصیص منابع می باشد که از این طریق جایگزین اعطای وام اعتبار به شیوه
مرسوم در بانک های ربوی میشود و این ابزار با کاربرد وسیعی که دارد
میتواند قسمت عمدهای از نیازهای موجود در واحدهای مختلف اقتصادی ( صنعتی،
کشاورزی، معدنی، خدماتی و ...) را مرتفع نماید و از طرف دیگر برای مشتری
نیز مفید می باشد زیرا وی با اطمنان بیشتری اقساط مال الاجاره (= قیمت) را
پرداخت نموده و در پایان مدت مالک عین مورد اجاره می شود.
با وجود این، اجاره به شرط تملیک قراردادی است جدید که با قالبهای
شناخته شده درابواب فقه معاملاتی و حقوقی منطبق نبوده لذا از لحاظ فقهی و
حقوقی دچار اشکالاتی است که ذیلا به برخی از آن ها اشاره می شود:
اشکالات
1- آیا می توان این قرارداد را اجاره نامید؟ زیرا اجاره بر اساس تعریف
که فقهاء از آن ارائه کرده اند، تملیک منفعت معلوم در برابر عوض معین [5]،
می باشد نه تملیک عین.
2- بر فرض اینکه تملیک عین موضوع اجاره با شرط ضمن عقد لازم انجام
شود، اشکال دیگری بر این قرارداد وارد است و آن اینکه متعاملین قصد جدی
خرید و فروش را دارند نه قصد جدی اجاره را حال آنکه عنوان قرارداد عنوان
اجاره است نه بیع. (ما وقع لم یقصد و ما قصد لم یقع)
3- اگر در ضمن عقد شرطی گنجانده شود که آن شرط جنبه اصلی داشته باشد (
هدف اصلی متعاملین شرط باشند نه عقد که جاری گردیده است) نه جنبه فرعی.
به عبارت دیگر با این شرط ( شرط تملیک) ذات مقتضای عقد (اجاره) زیر سئوال
برود، اشکال که ممکن است در فرض مذکور مطرح شود این است که از لحاظ ماهیت
حقوقی و فقهی این قرارداد درست است یانه؟
4- شرط تملیک که در این قرارداد گنجانده می شود، مبهم است. آیا شرط
نتیجه است یا شرط فعل؟ اگر شرط نتیجه باشد ( بعد از اتمام قرارداد و وفای
به شرایط مندرج در آن، موضوع مورد اجاره خود بخود به ملکیت مستأجر در آید)
برخی از فقهاء شرط نتیجه را درست نمی دانند [6] زیرا تملیک بدون سبب محقق
می شود که باطل است. و اگر شرط فعل باشد یعنی موجر« مالک» بعد از اتمام مدت
قرارداد، موضوع مورد اجاره را به تملیک مستأجر در آورد؛ سئوال این است که
مالک با کدام یک از قراردادهای تملیکی عین مستأجره را به تملیک مستأجر در
می آورد؟ با بیع، هبه، صلح و یا... علاوه اگر موجر موضوع مورد اجاره را به
تملیک مستأجر در آورد در مقابل قیمتی غیر از مال الاجاره است یا در مقابل
مال الاجاره یا بدون عوض تملیک کند؟ اینگونه سئوالات و اشکالات بیانگر آن
است که تا هنوز جنبه حقوقی و فقهی این مسأله بدرستی مورد غور قرار نگرفته
است.
از طرف دیگر نظریه اداره حقوقی قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران نیز از
وضاحت کامل در موضوع مورد بحث برخوردار نیست زیرا اداره محترم، اجاره به
شرط تملیک را عبارت از شرط بیع در ضمن عقد اجاره تفسیر کرده است اما توضیح
نداده است که بعد از اتمام قرارداد موجر عین موضوع اجاره را با چه قیمتی و
یا بدون قیمت( قیمت همان مال الاجاره باشد) به مستأجر بفروشد و به ملکیت وی
در آورد؟
نظریه اداره حقوقی قوه قضائیه: اجاره به شرط تملیک از لحاظ قضایی عبارت
است از شرط بیع در ضمن عقد اجاره که با پرداخت تمام اقساط، مستأجر ( مشروط
له) مالک عین مستأجره بشود. [7]
ماهیت فقهی اجاره به شرط تملیک
در قرارداد اجاره به شرط تملیک هم برخی از ویژگیهای اجاره وجود دارد و
هم برخی از ویژگیهای بیع. لکن نمی توان این قرارداد را اجاره یا بیع تنها
دانست بلکه یک قرارداد جدیدی است با ویژگیها و آثار خاص خود. به هر حال در
این مقال بدنبال پاسخ این نکته هستیم که بر فرض اینکه این قرارداد مستحدث
را قرارداد اجاره بدانیم، از منظر شرعی حکم آن چیست؟.
بیع عین مستأجره
فقهاء در مبحث اجاره بحث با این عنوان دارند که: اگر مال اجاره داده
شده، بعد از انعقاد قرارداد اجاره فروخته شود، اجاره درست است یا باطل؟
مستأجر برای فسخ خیار دارد یا خیر؟
فقهاء شیعه بیع را مبطل اجاره نمی دانند [8] اگر مستأجر مشتری باشد بیع
صحیح است مشتری هم اجرت (مال الاجاره) را پرداخت کند و هم قیمت را. اما
اینکه اجاره منفسخ می شود یا نه دو وجه وجود دارند که طبق دیدگاه شهید ثانی
"اگرقرارداد اجاره به حال خود باقی بماند بهتر است" [9]. اما اگر مشتری
غیر از مستأجر باشد دوحالت دارد: مشتری می داند که مبیع اجاره داده شده است
در این فرض باید تا زمان انقضاء مدت اجاره صبر کند و اگر نداند در این
صورت مشتری اختیار دارد که بیع را فسخ کند یا اینکه تا پایان مدت اجاره
بدون حق مطالبه اجرت( مال الاجاره) صبر کند [10] و حق خوداری از پرداخت
قیمت را هم ندارد. [11]
شرط ضمن العقد
هر شرطی را می توان در ضمن عقد لازم گنجاند و آن را از این طریق لازم
الوفا نمود مگر شرط که مخالف با کتاب و سنت باشد. گنجاندن شرط تملیک در ضمن
قرارداد اجاره جایز است و مخالفت با کتاب و سنت ندارد.
